قیام برای الله بایاری او وتفکر و استقامت

جمال آفتاب ؛ ج‏1 ؛ ص28

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 29

تمام اين غزل حكايت مى كند، كه خواجه آن را در ايّامى سروده كه هنوز درى از مشاهدات حضرت دوست به رويش گشوده نگشته و به انتظار آن ديدار عمر بسر مى‏برده، و منظورش از لفظ «شما» (به صيغه جمع) محبوب مى باشد. اينگونه استعمال در عرب و عجم مشهور مى باشد. مى‏گويد:

 

محبوبا! نور و حسن ماه كه يكى از مظاهر و نمونه و پرتوى از تجلّيات جمالى توست و همچنين خوبيهايى كه در همه مظاهرت آشكارند، حكايت از حسن و زيبايى تو مى كنند و عاشقانت را از عالم مُلكشان به ملكوتشان دعوت مى نمايند؛ كه‏ «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ، إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ، وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ.»[1]: (و هيچ چيز نيست جز آنكه گنجينه‏هاى آن نزد ماست، و ما جز به اندازه معيّن و مشخّص آنرا فرو نمى فرستيم.) و نيز: «قُلْ: مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ، وَ هُوَ يُجِيرُ وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ»[2]: (بگو: كيست كه ملكوت و باطن هر چيزى به دست اوست و پناه مى دهد و بر او پناه داده نمى شود؟- همچنين:

«فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ، وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ!»[3]: (پس پاك و منزّه است خدايى كه ملكوت و باطن هر چيزى تنها به دست اوست، و تنها به سوى او بازگشت مى كنيد!).

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 30

لذا مى گويد: «آبروى خوبى از چاه ز نخدان شما». در جايى مى گويد:

 

 

و در جايى مى گويد:

 

 

 

معشوقا! عمرى به عزم ديدارت قدم در طريق آشنايى با تو نهادم، از فرط شوق آن جانم به لب رسيد و ثمره اى جز محروميّت بر نگرفتم. با اين همه، اختيار با شماست، خواهى جان مرا به قرب خود بپذير، يا باز گردان. «بازگردد يا برآيد؟

چيست فرمان شما؟» بخواهد بگويد: «إلهى! كَيْفَ أخيبُ وَأنْتَ أمَلى؟! أمْ كَيْفَ اهانُ وَعَلَيْكَ [أنْتَ‏] مُتَّكَلى؟! إلهى! كَيْفَ أسْتَعِزُّ وَفِى الذّلَّةِ أرْكَزْتَنى؟! أمْ كَيْفَ لا أسْتَعِزُّ وَإلَيْكَ نَسَبْتَنى؟!»[6]: (معبودا! چگونه محروم و نوميد شوم و حال آنكه تنها آرزويم تويى؛ يا چگونه خوار شوم در صورتى كه تنها تكيه گاهم تويى؟! بارالها! چگونه خود را عزيز و گرامى بشمارم در حالى كه تو خود مرا در ميان ذلّت و خوارى نشانده‏اى؟! يا چگونه خود را عزيز ندانم در صورتى كه مرا به خود نسبت داده‏اى؟!- در جايى در تمناى آن ديدار مى گويد:

 

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 31

 

 

و در جاى ديگر مى گويد:

 

 

 

اى دوست! نمى‏دانم چه زمان به آرزوى خود نايل خواهم شد كه تو را با ديده وحدت در كثرت مشاهده نمايم و ديده دل بگشايم و به ملكوت مظاهرت آشنا گردم؟ كه: «إلهى! هذا ذُلّى ظاهِرٌ بَيْنَ يَدَيْكَ، وَهذا حالى لا يَخْفى‏ عَلَيْكَ، مِنْكَ أطْلُبُ الوُصُولَ إلَيْكَ، وَبِكَ أسْتَدِلُّ عَلَيْكَ؛ فَاهْدِنى بِنُورِكَ إلَيْكَ، وَأقِمْنى بِصِدْقِ العُبُودِيَّةِ بَيْنَ يَدَيْكَ.»[9]: (بار الها! اين ذلّت و خوارى من است كه در پيشگاهت آشكار است، و اين حال من است كه بر تو پوشيده نيست، از تو وصالت را خواستارم، و به تو بر تو راهنمايى مى جويم، پس با نورت مرا به خويش رهنمون شو، و با بندگى راستين در پيشگاهت بر پادار.- به گفته خواجه در جايى:

 

 

 

 

دلبرا! چشمان مست و جمال دل آرايت- دانسته و ندانسته- روزگار عافيت و.

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 32

خوشى را نه تنها از من، كه از همگان ربوده و آنان را دلباخته خود ساخته. با اين حال، كجا مى توان در برابر جمال دل آرايت هشيارى را اختيار نمود و آرام نشست.

در واقع مى خواهد بگويد:

 

 

و مى خواهد با اين بيان تقاضاى ديدار محبوب را بنمايد و بگويد: «إلهى! لا تُغْلِقْ عَلى مُوَحّديكَ أبْوابَ رَحْمَتِكَ، وَلا تَحْجُبْ مُشتاقيكَ عَنِ النَّظَرِ إلى جَميلِ رُؤْيَتِكَ.»[12]: (معبودا! درهاى رحمتت را به روى اهل توحيدت مبند، و مشتاقان خود را از مشاهده ديدار نيكويت محجوب مگردان.)

 

در واقع مى خواهد بگويد: دوست، نه تنها آنچه داشتم و گمان مى كردم از من است را گرفت و وصالم حاصل نگشت، بلكه بيم آن دارم كه دل و عالم خيالى و خاكى‏ام را هم بستاند و باز ديدارم حاصل نگردد. بياييداى دوستان! قسم به جان شما! تا رمقى در من باقى است دلدار را آگاه سازيد كه بر سر كشته خويش آيد و از خاكش بردارد، تا شايد لحظه اى به ديدارش ديده گشايم. در جايى در تقاضاى اين معنى مى گويد:

 

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 33

 

 

 

 

معشوقا! از اين جهت كه مى نگرم به عنايتهاى خود مرا مى نوازى و با نفحاتت از خمارى هجران بيدار مى نمايى، آن را به فال نيك گرفتم كه شايد زمان هجران و دوريم پايان يافته و لطيفه ربّانيّه و فطرت مستور به حجابهاى عالم طبيعتم، بيدار خواهد شد. به گفته خواجه در جايى:

 

 

 

 

محبوبا! همان گونه كه همراه با نفحات قدسى‏ات هر لحظه هديه ها براى عاشقانت مى فرستى، براى ما محرومان از ديدارت نيز دسته گلهايى از جمال و تجلّيات اسماء و صفاتى‏ات بفرست تا مشام جانمان از خاك كويت استشمام عطرى بنمايد. در جايى مى گويد:

 

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 34

 

 

 

و ممكن است منظورش از صبا، ولى عصر- عجّل اللَّه تعالى فرجه- و يا استاد كاملش- كه در اثر ظرافت روحى همواره در محضر حضرت محبوب‏اند- باشد و بخواهد بگويد: محبوبا از اين طريق، ما را به جمال و كمال خود راهنما باش. در جايى مى گويد:

 

 

 

 

اين بيت هم سخنى است عاشقانه به روش گفتار عشّاق مجازى، خواجه با اين بيان تقاضاى كشته شدن و فناى خود را نموده و مى گويد: خون ما بريز، امّا هنگام عبور از كنار كشتگان و قربانيان جمالت، دامن برچين تا آلوده به خونمان نگردد، و نگويند تو ما را كشته و به خاك افكنده‏اى، چون عاشقانت مشتاق قربانى شدن در راه تو هستند. در جايى مى گويد:

 

 

جمال آفتاب، ج‏1، ص: 35

 

 

چهار بيت ديگر از جهت معنى چون ارتباطى به بيانات ديگر غزل نداشت از شرح آن خود دارى شد.

 

الهى كه لعل شكّر افشان و حياتبخش محبوب همان گونه كه خواجه را به حياتِ ابدىِ‏ «فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً»[18]: (پس حتماً او را به زندگانى پاكيزه اى زنده مى كنيم.) زنده نموده، همه عاشقان و طالبان او را روزى گردد؛ كه‏ «الهى! ... وَألْحِقْنا بِالْعِبادِ [بِعبادِكَ‏] ... الَّذينَ صَفَّيْتَ لَهُمُ المَشارِبَ، وَبَلَّغْتَهُمُ الرَّغآئِبَ، وَأنْجَحْتَ لَهُمُ المَطالِبَ، وَقَضَيْتَ لَهُمْ مِنْ فَضْلِكَ المَآرِبَ، وَمَلأْتَ ضَمآئِرَهُمْ مِنْ حُبِّكَ، وَرَوَّيْتَهُمْ مِنْ صافى شِرْبِكَ؛ فَبِكَ إلى لَذيذِ مُناجاتِكَ وَصَلُوا، وَمِنْكَ أقْصى‏ مَقاصِدِهِمْ حَصَّلُوا.»[19]: (معبودا! ... و ما را به آن گروه از بندگانت ملحق نما، كه آبشخورها را براى آنان پاكيزه نموده، و به خواسته هايشان نايل گردانده، و درخواستهايشان را برآورده، و حاجتهايشان را روا ساخته، و دلهايشان را از عشق و محبّتت پُر نموده، و از شراب ناب و بى‏آلايش خود به ايشان نوشانيدى، تا اينكه به مناجات لذيذ و دلپسندت واصل گشته، و بالاترين خواسته هايشان را از تو حاصل نمودند.).