سوره توبه يا برائت تنها سورهاي كه بدون بسم الله ارحمن الرحيم شروع شده، چون كه با اعلان بيزاري از مشركان شروع شده و اعلان بيزاري و برائت با بسم الله كه حاكي از لطف و رحمت است تناسب ندارد.
نزول سوره در سال نهم هجرت بود 28 آيه اول پيش از فرا رسيدن مراسم حج نازل گرديد و حاوي هشدارها و تهديدهاي سختي به مشركان بود. پيامبر اكرم ابتداء ابوبكر را مامور ابلاغ اين آيات كرد.
پس از شكست سختي كه كفار در جنگ بدر متحمل شدند آرام ننشستند. لذا براي نبرد ديگري اماده شده و ميخواستند تا در آن جنگ انتقام كشتههاي خود را بگيرند. اعراب را براي همكاري به ياري خود فراخواندند. دسته هايي از قبايل گوناگون با آنان هم دست شدند و هزينه جنگ توسط سود كالاهاي بازرگاني ابو سفيان، (نظیر شرکتهای صهونیستی و آمریکایی) فراهم آمده و تامين گرديد.
روميان از ابر قدرتهاي جهان بودند "هرقل "پادشاه روم قصد پيش دستي بر مسلمين را داشت و ميخواست به مدينه حمله كند. پيامبر از اين ماجرا مطلع شد و بعد از بازگشت از طائف مسلمين را آماده پيكار با روميان كرد.
اين ما جرا بعد از فتح مكه در سال نهم هجرت اتفاق ميافتاد. پيامبر در جنگ ها اسرار نظامي را به سپاهيان نميگفت و هدف نهايي را قبل از شروع جنگ روشن نميكرد. اما در غزوه تبوك به خاطر قوت دشمن و شرايط ويژه مسلمين، هدف نهايي توسط پيامبر بازگو شد حدود پانصد كيلومتر تا تبوك
در زمان پيامبر اكرم، ابو طلحه انصاري و همسرش زندگي ميكردند. آنان فرزندي داشتند. فرزندشان دچار بيماري شد. يك روز كه پدر به بيرون از منزل رفته بود، بيماري كودك شدت يافت و منجر به مرگ فرزند گرديد. مادر در كار خود انديشيد و ديد كه ساعتي ديگر همسرش به خانه خواهد آمد. نزد خود گفت مرگ، امري حتمي است كه بالاخره يك روزي به سراغ هر كسي ميآيد چرا همسرم آزرده خاطر كنم. كودك را در گوشهاي پنهان كرد. تا همسرش نفهمد و وقتي به منزل ميآيد استراحت كند.
منزه است خدايي كه بنده اش را شبانه از مسجد الحرام (كعبه) به مسجد الاقصي (بيت المقدس) كه پيرامون آن را بركت بخشيده ايم، سير داد تا نشانههاي قدرت خويش را بدو ارائه دهيم به راستي كه او شنواي بيناست (اسراء/ 1)
جبرئيل با فرمان الهي آن حضرت را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصي پيش از نماز مغرب شبانه سير داد از مسجد الحرام تا بيت المقدس حدود 500 كيلو متر فاصله بود. اين سير جسماني و در بيداري بود و در مدت يك شب انجام گرفت
سبأ منطقهاي در يمن بود كه مركز بازرگاني مهمي بوده و بازرگانان آن به ثروت و ذخاير طلا مشهور بوده اند.
روزي سلميان از وضعيت هدهد جويا شد ولي او را نيافت. سليمان گفت چرا بي اجازه و بدون اطلاع من رفته است؟ و قرار شد كه متناسب با خطاي هد هد او را مجازات كند.
موسي (عليه السلام) را از نيل گرفتند و دشمن او(فرعون)، دوست او گرديد. موسي در كاخ فرعون زندگي كرد ولي محيط آلوده بر روي او تاثير نگذاشت.
بعد از درگيري با مرد قبطي كه طرفدار فرعون بود، از مصر گريخت و در كنار چاه مدين با دختران شعيب رو به رو شد و به آنان كمك كرد و خدمت او به آن دو دختر و پاك دامني موسي و چشم پاكي او باعث شد كه شعيب به او علاقه مند شود و به رغم تصور ما با اينكه پدرعروس بود از موسي كه جواني قوي، امين، و با اخلاق بود خواستگاري كرد.
از نمونههاي تواضع و فروتني آن حضرت اين بود كه وي كفش خود را پينه و لباسش را وصله ميزد و در كارهاي خانه با خانواده اش همكاري ميكرد به كمك آنها گوشت خرد ميكرد و با حيا ترين انسان ها بود و به چهره كسي خيره نميشد. به پرسش برده(مثل کارگران جامعه ما) و شخص آزاد پاسخ ميگفت و به گونهاي در جمع يارانش مينشست كه آخر مجلس واقع شود.
خداي سبحان فرشتگان را آگاه كرد كه وي در زمين جانشيني قرار خواهد داد كه آدم و فرزندان اويند ولي فرشتگان شگفت زده شدند و با توجه به خير و شر نهاده شده در وجود انسان و شايد بر اساس شناختي كه از انسانهاي آفريده شده قبلي داشتند به خدا عرض كردند: آيا در زمين انساني را قرار ميدهي كه با گناه و معصيت در آن فساد كند و به خون ريزي بپردازد در حالي كه ما آن گونه كه در شأن توست تو را منزه دانسته و به شكرانه ات تو را مدح و ستايش ميكنيم
بني اسرائيل در اثر معاشرت طولاني با مصريان، آثار بت پرستي در دل آنها ريشه داشت و يكي از مظاهر آن گوساله پرستي بود.
قبل از اين كه موسي براي مناجات با خداي خويش از شهر بيرون رود، مردم را در جريان گذاشته بود كه غايب بودن وي از آنها سي روز به طول ميانجامد وقتي به موسي دستور داده شد كه ده روز ديگر روزه بگيرد و ايام غايب بودنش طولاني شد، آن را تاخير تلقي كردند و گفتند: موسي به وعدهاي كه به ما داده بود عمل نكرد.
موسي (عليه السلام) در طول مبارزات خود با سه قدرت طغيانگر رو به رو بوده،۱- فرعون و هامان طلايه دار قدرت و حكومت ۲- قارون قافله دار سرمايه داري ۳- سامري مظهر تزوير و طلايه دار ايدئولوژيهاي منحرف. قارون ابتداء در صف مومنان انقلابي بود ولي ثروت طلبي و غرور او را به سوي كفر كشاند تا اين كه به مبارزه با موسي برخاست.
شهر نينوا در منطقه موصل قرار داشت. نينوا در آن دوران از غني ترين و بزرگترين شهرهاي مشرق زمين محسوب ميگشت.
فراواني نعمت و ثروت بي حد و حصر مردم آن ديار را به وسيله انجام كارهاي ناروا و گناهانشان به ورطه گمراهي كشانده بود.
خداوند يونس (عليه السلام) را براي هدايت انها مامور كرد. ولي انها بر انجام كارهاي خود پافشاري كرده و دعوت او را نميپذيرفتند از اين رو يونس آنها را تهديد كرد كه پس از مدتي بر انان عذاب فرود خواهد آمد.
بلعم باعورا، از علماي مشهور بني اسرائيل محسوب ميشد. موسي (عليه السلام) از او به عنوان مبلغ استفاده ميكرد و كارش آن قدر بالا گرفت كه مستجاب الدعوه گرديد.
او بر دين موسي بود ولي مرتد شد!!!!!!!!!!!!! و به خاطر حرص دنيا طلبي و علاقه به رياست و پست و مقام و مظاهر دنيا!!!، به تدريج در خدمت فرعون در آمد!!! و به موسي و خدا پشت كرد و همه مقامات معنوي خود را از دست داد!!!!!. امام باقر (عليه السلام) فرمود. خداوند بلعم باعورا را مثال زده است بر هركسي از اهل قبله كه هواي نفس خويش را بر هدايت خدا ترجيح داده است.
عیسي (عليه السلام) از كودكي يعني از روز تولد به پيامبري مبعوث شد. قوم بني اسرائيل از راه راست منحرف گرديده و غرق در اندوختن مال و ثروت و حلال و حرام گشتند از اين رو خداوند بسياري از نعمتهاي پاكي را كه برايشان حلال كرده بود، بر آنها حرام گرداند.
دستهاي از آنان به انكار قيامت و معاد پرداختند، وهمین امر سبب شد كه در شهوت راني و زياده روي در عياشي و خوش گذراني غوطه ور شدند. عيسي در چنين محيطي كه شهوت راني و خوش گذراني همه جا را فرا گرفته بود در حالي كه جواني خوش سيما و مجرد بود، در مسير توحيد و خدا پرستي گام برميداشت و با پاكي زندگي ميكرد و به مدت 30 سال به هدايت مردم مشغول بود.
صالح علیه السلام به سوي قوم ثمود فرستاده شد تا آنها را به پرستش او و ترك بت پرستي دعوت كند.
اي قوم خدا را بپرستيد. اوست كه شما را از خاك آفريد و اسباب عمران و آبادي را برايتان فراهم كرد. به خاطر گناهاني كه مرتكب شده ايد، آمرزش طلبيده و توبه كنيد. زيرا خداوند به شما نزديك است و دعاياتان را مستجاب خواهد كرد.